Autoprzeciwciała – klucz do wczesnej i precyzyjnej diagnostyki chorób autoimmunologicznych…

Układ odpornościowy człowieka jest niezwykle złożonym systemem, którego główną funkcją jest obrona organizmu przed drobnoustrojami chorobotwórczymi takimi jak wirusy, bakterie czy grzyby. W przypadku chorób autoimmunologicznych układ immunologiczny zamiast chronić organizm przed szkodliwymi patogenami, błędnie rozpoznaje własne komórki i tkanki jako wroga. Dochodzi do wytwarzania autoprzeciwciał, które atakują komórki organizmu, co prowadzi do uszkodzenia tkanek i narządów, powodując przewlekły stan zapalny. Dokładny mechanizm powstawania autoprzeciwciał nie został całkowicie poznany, podejrzewa się jednak, że istotny wpływ na ich syntezę ma stres oksydacyjny, czynniki genetyczne i środowiskowe, infekcje wirusowe oraz zaburzenia mikrobioty jelit. 

Według najnowszych szeroko zakrojonych badań epidemiologicznych opublikowanych w renomowanym czasopiśmie medycznym „The Lancet”, na choroby autoimmunologiczne cierpi ok. 10% populacji światowej, a liczba nowych zachorowań dynamicznie rośnie. Choroby te coraz częściej dotykają także dzieci. Kobiety chorują znacznie częściej niż mężczyźni – wynika to z odmiennej gospodarki hormonalnej (estrogeny silnie pobudzają układ odpornościowy, co zwiększa podatność na autoagresję, podczas gdy testosteron wykazuje działanie ochronne i przeciwzapalne). Bardzo często w przebiegu chorób z autoagresji obserwowane jest zjawisko poliautoimmunizacji, czyli występowania więcej niż jednej choroby o podłożu autoimmunologicznym u pacjenta. Problem ten dotyczy nawet 30% pacjentów. Najczęstsze połączenia to choroby reumatyczne, cukrzyca typu 1, autoimmunologiczne choroby tarczycy (AITD), zespół Sjögrena (SS) oraz zespół antyfosfolipidowy (APS).

W związku z dynamicznym rozwojem metod diagnostycznych mamy do dyspozycji coraz więcej testów i badań dodatkowych. Oznaczanie obecności autoprzeciwciał stanowi cenne narzędzie we wczesnej diagnostyce chorób z autoagresji, ponieważ mogą pojawić się we krwi pacjenta na wiele miesięcy, a nawet lat przed wystąpieniem pierwszych objawów klinicznych. Ich wykrycie może dostarczyć kluczowych wskazówek, szczególnie w diagnostyce różnicowej. Zidentyfikowanie konkretnych autoprzeciwciał pozwala lekarzom na postawienie precyzyjnego rozpoznania i włączenia skutecznego leczenia na wczesnym etapie, co minimalizuje ryzyko nieodwracalnego uszkodzenia narządów. Autoprzeciwciała mogą również stanowić czynnik prognostyczny niektórych schorzeń oraz służyć monitorowaniu przebiegu procesu chorobowego. Należy pamiętać, że wyniki badań immunologicznych bezwzględnie powinny być interpretowane wraz ze szczegółowym wywiadem, obrazem klinicznym i innymi badaniami dodatkowymi (obrazowymi i laboratoryjnymi).

To grupa schorzeń obejmujących zapalne choroby stawów, tkanek i naczyń, takie jak reumatoidalne zapalenie stawów (RZS), toczeń rumieniowaty układowy, zespół Sjögrena czy twardzina układowa. Charakteryzują się szerokim spektrum objawów, których nasilenie zmienia się na przestrzeni czasu. Są to:

• bóle i obrzęk stawów,
• bóle mięśni,
• przewlekłe zmęczenie,
• osłabienie,
• zmiany skórne (wysypki, stwardnienie skóry),
• suchość oczu i jamy ustnej,
• zaburzenia czucia,
• mrowienia i drętwienia dłoni i stóp. 

Badanie ANA metodą immunofluorescencji pośredniej (IIFT) z zastosowaniem komórek HEp-2 (HEp-2 IFA) jest testem przesiewowym pierwszego rzutu. Stanowi złoty standard diagnostyki chorób układowych tkanki łącznej. Badanie obejmuje ocenę występowania przeciwciał ANA, oszacowanie ich miana oraz określenie charakterystycznego wzoru świeceń zgodnie z wytycznymi ICAP (International Consensus of ANA Patterns), co pozwala zawęzić zakres dalszej diagnostyki i ukierunkować ją na określone grupy antygenów. Wysoka czułość tego badania sprawia, że stanowi ono kluczowe narzędzie w diagnostyce chorób autoimmunizacyjnych. Zgodnie z rekomendacjami EFLM (European Federation of Clinical Chemistry and Laboratory Medicine), EASI (European Autoimmunity Standardization Initiative) oraz ICAP (International Consensus of ANA Patterns), pozytywny wynik uzyskany metodą IIFT należy potwierdzić za pomocą testów monospecyficznych (ELISA, Immunoblot), w których ocenia się specyficzność antygenową badanych przeciwciał. W ofercie laboratorium MEDICA znajduje się wieloparametrowy profil ANA3 wykonywany metodą Immunoblot, który obejmuje antygeny o potwierdzonym znaczeniu klinicznym.

Stanowią szeroką grupę chorób o podłożu autoimmunologicznym o nieznanej etiologii, w przebiegu których dochodzi do rozwoju stanu zapalnego w obrębie ścian naczyń krwionośnych. Następstwem jest jej uszkodzenie i ograniczenie drożności, mogące prowadzić do niedokrwienia i martwicy tkanek zaopatrywanych przez zajęte procesem chorobowym naczynia. Proces ten może obejmować tętnice i żyły różnych narządów, dlatego objawy mogą być bardzo różnorodne – od zmian skórnych i bólu stawów po zaburzenia pracy nerek czy płuc. Na początku mogą być nieswoiste, dlatego choroba bywa trudna do rozpoznania.

Zapalenia małych naczyń przebiegają z obecnością przeciwciał przeciw cytoplazmie neutrofili, tzw. ANCA, w surowicy krwi chorego. Przeciwciała te stanowią istotny marker serologiczny i są włączone w kryteria rozpoznania tych schorzeń. Oprócz obecności przeciwciał typu ANCA u chorych często obserwuje się niedokrwistość, trombocytozę, podwyższony poziom CRP, przyspieszone OB oraz podwyższone wartości prób wątrobowych i nerkowych.

Stosowana obecnie klasyczna diagnostyka przeciwciał ANCA oparta jest na międzynarodowych rekomendacjach z 1999 roku (International Consensus Statement, Savige i wsp., Am J Clin Pathol, 1999). Zgodnie z rekomendacjami zaleca się dwuetapową strategię diagnostyczną przeciwciał ANCA:

• Badanie przesiewowe powinno być wykonane metodą IIFT z zastosowaniem jako substratu granulocytów utrwalonych etanolem.  Badanie to umożliwia różnicowanie dwóch podstawowych typów przeciwciał ANCA: o typie świecenia cytoplazmatycznego (cANCA) oraz o typie świecenia perinuklearnego (pANCA).
• Wyniki dodatnie etapu przesiewowego należy potwierdzić testem monospecyficznym w kierunku przeciwciał anty-PR3, anty-MPO oraz anty-GBM, w celu ustalenia specyficzności antygenowej wykrytych przeciwciał.

To zróżnicowana grupa przewlekłych schorzeń, w których układ immunologiczny atakuje własne komórki wątroby i dróg żółciowych. Prowadzi to do trwającego całe lata procesu zapalnego w wątrobie, czego konsekwencją jest zniszczenie struktury oraz pogorszenie czynności narządu, a w efekcie nieodwracalna marskość wątroby. Zazwyczaj dominującym, a niekiedy jedynym i często bagatelizowanym przez pacjenta objawem jest znużenie, utrudniające codzienną aktywność i nasilające się w ciągu dnia. Autoimmunizacyjne choroby wątroby obejmują przede wszystkim trzy schorzenia:

• autoimmunologiczne zapalenie wątroby (ang. autoimmune hepatitis, AIH), 
• pierwotne zapalenie dróg żółciowych (ang. primary biliary cholangitis, PBC),
• pierwotne stwardniające zapalenie dróg żółciowych (ang. primary sclerosing cholangitis, PSC).

Kluczową rolę w diagnostyce autoimmunologicznych chorób wątroby pełni badanie autoprzeciwciał, które wykrywane są  u większości pacjentów. Diagnostyka serologiczna pozwala na precyzyjne różnicowanie autoimmunologicznych chorób wątroby od zakaźnych, toksycznych i innych postaci zapalenia wątroby. Panel wątrobowo-nerkowy met. Immunoblot służy do szybkiej i dokładnej analizy wszystkich istotnych autoprzeciwciał w autoimmunologicznych chorobach wątroby (ang. autoimmune liver disease, ALD). Profil ten obejmuje wszystkie istotne antygeny wspomagające diagnostykę autoimmunizacyjnych chorób wątroby: AMA M2, SP 100, gp 210, LKM 1, LC1, CENP-B, GBM, PR 3, MPO, SLA/LP.

Jest przewlekłą chorobą zapalną o podłożu immunologicznym, która utrudnia wchłanianie żelaza oraz witaminy B12 i może prowadzić do zanikowego zapalenia błony śluzowej żołądka. Następstwem długoletniego przewlekłego zanikowego zapalenia błony śluzowej żołądka może być anemia złośliwa (choroba Addisona-Biermera). Autoimmunologiczne zapalenie błony śluzowej żołądka jest przyczyną ograniczonej produkcji pepsyny, kwasu solnego i czynnika wewnętrznego. U większości pacjentów choroba pozostaje bezobjawowe przez wiele lat. Objawy pojawiają się w momencie osiągnięcia  zaawansowanych stadiów atrofii błony śluzowej oraz gdy rozwija się choroba Addisona-Biermera (niedokrwistość megaloblastyczna). Są to: anemia, zmęczenie, zawroty głowy i tachykardia, biegunki, utrata masy ciała, zapalenie języka, żółtaczka i dolegliwości neurologiczne.

Autoimmunologiczne zapalenie błony śluzowej żołądka wiąże się z obecnością we krwi pacjenta autoprzeciwciał przeciwko komórkom okładzinowym żołądka (ang. parietal cell antibody, PCA) i/lub przeciwko czynnikowi wewnętrznemu Castle’a (ang. anti-intrinsic factor, IF). Oprócz obecności przeciwciał u chorych obserwuje się niedokrwistość oraz niedobór witaminy B12. Przy długotrwałej chorobie może również występować niedobór żelaza, witaminy D czy kwasu foliowego.

• Przeciwciała przeciwko komórkom okładzinowym żołądka (PCA) stanowią wczesny marker atrofii błony śluzowej żołądka. Wstępują u blisko 100% pacjentów z autoimmunologicznym metaplastycznym zapaleniem błony śluzowej oraz u ok. 80% pacjentów z chorobą Addisona-Biermera.
• Przeciwciała przeciwko czynnikowi wewnętrznemuCastle’a (anty-IF)  występują u ok 50% pacjentów z chorobą Addisona-Biermera, a ich specyficzność wynosi 95%. Anty-IF występują u pacjentów z autoimmunologicznym metaplastycznym zapaleniem błony śluzowej żołądka, u których nie występują objawy kliniczne anemii złośliwej – obecność tych przeciwciał we krwi pacjenta wskazuje na wysokie ryzyko rozwoju anemii złośliwej w przyszłości.

Cukrzyca typu 1 (T1DM) z reguły rozwija się w wieku dziecięcym lub w okresie dojrzewania, ale może wystąpić również w późniejszym wieku. Cukrzyca typu LADA to późno ujawniająca się cukrzyca o podłożu autoimmunologicznym u osób dorosłych, rozpoznawana najczęściej zwykle między 30. a 50. rokiem życia i jest często mylona z cukrzycą typu 2, co skutkuje niewłaściwym leczeniem. W przebiegu cukrzycy o podłożu autoimmunologicznym dochodzi do stopniowego niszczenia komórek typu β wysp trzustkowych Langerhansa przez przeciwciała, co powoduje powolną ich destrukcję i utratę ich zdolności wydzielniczych. Prowadzi to do spadku poziomu insuliny we krwi, co ostatecznie skutkuje wzrostem poziomu glukozy (hiperglikemią). 

Najbardziej miarodajnym wskaźnikiem rozpoznania cukrzycy typu 1 i typu LADA jest stwierdzenie obecności autoprzeciwciał przeciwtrzustkowych, które nie są obecne w cukrzycy typu 2. W pierwszej kolejności oznacza  się przeciwciała przeciwko dekarboksylazie kw. glutaminowego (anty-GAD)  w surowicy pacjenta, które stanowią czuły marker wczesnego procesu autoimmunizacyjnego uszkodzenia komórek β trzustki. Dodatkowo można wykonać oznaczenie autoprzeciwciał:

• ICA – przeciwko komórkom wysp trzustkowych (ang. islet cell antibodies)
• IA2A – przeciwko fosfatazie tyrozynowej (ang. tyrosine phosphatase-protein antibodies)
• IAA – przeciwko insulinie endogennej (ang. insulin autoantibodies)
• ZnT8A  – przeciwko białku transportującemu cynk 8 (ang. zinc transporter 8 antibodies)

Oznaczenie kilku autoprzeciwciał jednocześnie zwiększa trafność diagnostyczną oraz odgrywa ważną rolę
w prognozowaniu rozwoju choroby.

Choroba Hashimoto to przewlekłe limfocytarne zapalenie tarczycy w przebiegu którego układ odpornościowy produkuje przeciwciała niszczące tarczycę, co prowadzi do obniżenia poziomu hormonów tarczycy we krwi. Choroba ta znacznie częściej występuje u kobiet, ale może  także dotykać mężczyzn i dzieci. Zapalenie Hashimoto zazwyczaj postępuje wolno. W początkowym stadium można nie obserwować żadnych objawów choroby. Jednak z biegiem lat, w miarę stopniowego niszczenia gruczołu tarczowego i zmniejszania się produkcji hormonów tarczycy, dochodzi do zwolnienia przemian metabolicznych, co może objawiać się: przyrostem masy ciała, chronicznym zmęczeniem, wahaniami nastroju, problemami z pamięcią i koncentracją, sennością, suchością skóry, wypadaniem włosów, nietolerancją zimna.

Przewlekłe limfocytarne zapalenie tarczycy związane jest z obecnością przeciwciał przeciwko peroksydazie tarczycowej (anty-TPO) i często przeciwko tyreoglobulinie (anty-TG). Wolu towarzyszą nacieki limfocytarne w tarczycy, powodujące charakterystyczny obraz w USG tarczycy. Badanie przeciwciał anty-TPO zaliczane jest do najczulszych markerów autoimmunologicznego zapalenia tarczycy – wykrywane są u 90% pacjentów z chorobą Hashimoto. Wyniki  pomiaru przeciwciał anty-TPO i anty-TG należy zawsze interpretować w kontekście obrazu klinicznego pacjenta, uwzględniając poziom hormonów tarczycy (TSH, FT3, FT4) oraz obraz USG tarczycy.