Trzustka to niezwykle zapracowany organ. Jej główną funkcją jest produkcja enzymów wydzielanych do światła jelita cienkiego odpowiedzialnych za trawienie i wchłanianie składników pokarmowych, a także produkcja i wydzielanie do krwioobiegu hormonów regulujących gospodarkę węglowodanową organizmu. Od sprawnego funkcjonowania trzustki zależy cały proces trawienia. Współczesny styl życia sprzyja sięganiu po przetworzoną żywność, jak dania typu fast food, instant, light czy bogate w cukier lub utwardzone tłuszcze trans. To sprawia, że nasza trzustka zmuszona jest do pracy pod bardzo dużym obciążeniem. Głównym czynnikiem przyczyniającym się do dysfunkcji tego narządu jest nadużywanie alkoholu i to bez względu na jego rodzaj. Proces zapalny i niewydolność trzustki może być również indukowany:
- paleniem tytoniu,
- dietą obfitującą w tłuszcze nasycone, proste cukry i rafinowane produkty pochodzenia zbożowego,
- przyjmowaniem niektórych leków,
- chorobami genetycznymi.
Elastaza trzustkowa (EC 3.4.21.36), znana również jako elastaza kałowa-1 (E1) lub pankreatopeptydaza, jest enzymem wytwarzanym w komórkach groniastych trzustki. Wraz z sokiem trzustkowym jest wydzielana do dwunastnicy, gdzie uczestniczy w procesie trawienia białek z pożywienia do mniejszych fragmentów, zwanych peptydami. Istotną właściwością tego enzymu jest jego oporność na rozkład przez florę bakteryjną podczas pasażu przez jelita, w związku z czym nie ulega strawieniu w przewodzie pokarmowym i zachowuje swoją aktywność.
Elastaza trzustkowa w kale – precyzyjny marker niewydolności trzustki
Oznaczenie poziomu elastazy trzustkowej w kale jest wartościowym badaniem pozwalającym precyzyjnie ocenić zdolności trzustki do produkcji enzymów trawiennych i oceny jej funkcji zewnątrzwydzielniczej. Ze względu na to, że elastaza przechodzi przez przewód pokarmowy w postaci niezmienionej, jej poziom w kale dobrze koreluje z tym ile elastazy trzustka wydziela do dwunastnicy.
Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Gastroenterologicznego
Polskie Towarzystwo Gastroenterologiczne rekomenduje pomiar aktywności elastazy w kale w diagnostyce niewydolności trzustki. Swoistość w wykrywaniu ciężkiej niewydolności zewnątrzwydzielniczej trzustki wynosi 90%, a czułość sięga 100%, zaś w przypadkach niewydolności łagodnej i umiarkowanej czułość jest niższa i wynosi 65 – 80%.
Badanie pomaga wskazać przyczynę objawów ze strony przewodu pokarmowego, ustalić właściwą diagnozę, a następnie zaplanować i wdrożyć skuteczną terapię, która pozwoli utrzymać prawidłowy proces trawienia i zapobiegać niedoborom składników odżywczych. Oznaczenie poziomu elastazy-E1 pozwala również na monitorowanie postępów leczenia uprzednio zdiagnozowanej zewnątrzwydzielniczej niewydolności trzustki.
Kto powinien wykonać badanie elastazy trzustkowej w kale?
Diagnostyka zewnątrzywydzielniczej niewydolności trzustki
Oznaczanie poziomu elastazy trzustkowej w kale jest szczególnie rekomendowane pacjentom z podejrzeniem zewnątrzwydzielniczej niewydolności trzustki. Jest to zaburzenie wchłaniania wynikające z niedostatecznego trawienia składników pokarmowych (zwłaszcza tłuszczów) spowodowane zaburzeniami wydzielania enzymów trzustkowych. Objawia się ono uporczywą biegunką tłuszczową oraz zespołem niedoborów kalorycznych i witaminowych (szczególnie witamin rozpuszczalnych w tłuszczach: witamina A, D, E, K). Ponadto może pojawić się dyskomfort w jamie brzusznej, wzdęcia i cuchnące gazy, przewlekłe bóle brzucha, uczucie ciężkości po posiłkach, uporczywe nudności i wymioty.
Cenne narzędzie diagnostyczne przy niejednoznacznych wynikach badań obrazowych
Badanie poziomu elastazy trzustkowej w kale jest cennym narzędziem diagnostycznym we wczesnych stadiach choroby trzustki, gdzie zmiany strukturalne narządu są trudne do wychwycenia za pomocą badań obrazowych (USG, rezonans magnetyczny, TK) lub ultrasonografii endoskopowej.
Badanie profilaktyczne
Badanie elastazy trzustkowej w kale jest bardzo ważnym badaniem profilaktycznym u osób podwyższonego ryzyka zachorowania na zewnątrzwydzielniczą niewydolność trzustki:
- osób z cukrzycą typu I,
- pacjentów z celiakią,
- osób z przerostem bakteryjnym w jelitach (dysbioza jelita grubego, SIBO),
- pacjentów z chorobami zapalnymi jelit,
- u dzieci z mukowiscydozą.
Interpretacja wyniku
Głównym odchyleniem od normy w badaniu elastazy trzustkowej jest obniżony poziom, zwykle świadczący o stanach zapalnych lub niewydolności trzustki, która może prowadzić do zaburzeń trawienia i wchłaniania.
Interpretacja
W warunkach prawidłowych wartości elastazy trzustkowej w kale powinny przekraczać granicę 200 µg/g kału. Wartości od 100 do 200 µg/g kału wskazują na niewydolność zewnątrzwydzielniczą w stopniu lekkim lub umiarkowanym, natomiast wartości poniżej 100 µg/g (a zwłaszcza poniżej 50 µg/g) świadczą o ciężkiej niewydolności zewnątrzwydzielniczej trzustki.
Podwyższone poziomy elastazy trzustkowej w kale zazwyczaj nie mają znaczenia klinicznego i nie stanowią powodu do niepokoju.
Nieprawidłowy poziom elastazy trzustkowej w kale może występować w:
- niewydolności zewnątrzwydzielniczej trzustki,
- stanach zapalnych trzustki,
- nowotworach trzustki,
- długotrwałej cukrzyca typu 1,
- celiakii (choroba trzewna),
- mukowiscydozie,
- zespole krótkiego jelita,
- po zabiegach chirurgicznych w obrębie trzustki,
- zespole Shwachmana-Diamonda,
- zespole Zollingera-Ellisona.
Czy enzymatyczna terapia substytucyjna wpływa na wynik badania?
Oznaczenie elastazy w kale wykonywane jest metodą CLIA (Chemiluminescent Immunoassay), opartą na zastosowaniu specyficznych dla ludzkiego organizmu przeciwciał monoklonalnych służących do wychwytywania i detekcji elastazy w badanej próbce. Metoda ta pozwala na „odróżnienie” enzymów wydzielanych przez trzustkę pacjenta od tych stosowanych w enzymatycznej terapii substytucyjnej. Dzięki temu enzymy przyjmowane przez pacjenta w postaci leków lub suplementów nie wpływają na wynik elastazy w kale i nie muszą być odstawiane przed wykonaniem badania.
Jak należy przygotować się do badania?
Przed badaniem nie ma konieczności stosowania diety ani rezygnacji z leków.
Kał przeznaczony do pobrania materiału powinien zostać oddany na czysty papier toaletowy. Nie powinno się oddawać kału do muszli klozetowej, ponieważ woda i mocz mogą spowodować zanieczyszczenie próbki, a środki chemiczne mogą interferować w oznaczeniu. Porcję kału wielkości orzecha laskowego należy pobrać z różnych miejsc tej samej próbki kału za pomocą łopatki dołączonej do specjalnego jednorazowego opakowania. Ze względu na możliwość fermentacji, standardowy pojemnik na kał, powinien być wypełniony najwyżej do 2/3 jego pojemności.
Pobrane próbki kału należy dostarczyć do laboratorium możliwie jak najszybciej od momentu pobrania (dopuszczalne jest przechowanie próbki w temperaturze lodówki do 24 h). Materiał do badania przyjmowany jest od poniedziałku do soboty w godzinach pracy laboratorium.
Czas oczekiwania na wynik wynosi 7 dni roboczych.
