Metoda ImmunoCAP – „Złoty standard” w laboratoryjnej diagnostyce alergii

Stężenie przeciwciał w próbce pacjenta określa się za pomocą wcześniej przygotowanej, wystandaryzowanej wg wzorca WHO 75/502 krzywej kalibracyjnej. Pozwala to na uzyskanie wyniku ilościowego. Każdy parametr oceniany jest indywidualnie. Wynik podawany jest w międzynarodowej jednostce (kU/l) i przyporządkowany do klasy 0-6 (skala RAST). Ilościowe oznaczenie poziomu swoistych przeciwciał IgE przekłada się na wyraźne korzyści kliniczne:

• • • umożliwia śledzenie i dokumentowanie rozwoju alergii pacjenta w czasie oraz dostosowywanie leczenia gdy zajdzie taka potrzeba,
    • pozwala na ocenę ryzyka wystąpienia reakcji na ekspozycję na alergen,
    • może być uzupełnieniem testów skórnych.

Ma to szczególne znaczenie u pacjentów z mastocytozą i alergią na jady owadów, a także u niemowląt oraz małych dzieci. W badaniach klinicznych wykazano, że w przypadku alergii na roztocza kurzu domowego oraz niektórych alergii pokarmowych (szczególnie na białko jaja kurzego), biologiczną granicą dla wyniku dodatniego jest stężenie specyficznego IgE wynoszące 0,1 kU/l, a nie standardowy punkt odcięcia 0.35 kU/l. Metoda ImmunoCAP stanowi dla lekarza cenne narzędzie w procesie diagnozowania i oceny ryzyka alergii, szczególnie u pacjentów pediatrycznych, gdzie wczesne uczulenie może być predyktorem przyszłego rozwoju alergii. Umożliwia to podjęcie wielu ważnych decyzji na wczesnym etapie choroby, jak np. eliminacja roztoczy z otoczenia dzieci z wykrywalnym, ale niskim (poniżej 0,35 kU/l), poziomem IgE przeciw tym pajęczakom.

Użyte w testach ekstrakty alergenowe i mieszaniny alergenów do oznaczania specyficznego IgE są wystandaryzowane, a ich proces produkcji poddawany jest rygorystycznym kontrolom jakości. Standaryzacja alergenu w połączeniu z zastosowaniem właściwych proporcji i składu odczynników zapewnia precyzję i powtarzalność oznaczeń ilościowych swoistych przeciwciał IgE bez względu na czas wykonania oraz użytą serię odczynnika, co wpływa na dokładność testu i jego skuteczność w diagnostyce alergii.

Diagnostykę immunologiczną chorób alergicznych z użyciem metody ImmunoCAP można bezpiecznie wykonać małym dzieciom (również niemowlętom), dorosłym, kobietom w ciąży oraz osobom starszym. Badania adresowane są szczególnie do pacjentów, u których z różnych względów nie można przeprowadzić testów skórnych (np. osoby z zmianami na skórze, małe dzieci) lub prób prowokacyjnych (duże ryzyko anafilaksji). Testy nie wymagają przygotowania – nie trzeba być na czczo, nie ma potrzeby odstawienia leków antyhistaminowych (co jest niezwykle ważne u osób z silną manifestacją alergii), sterydów (wziewnych czy nosowych) oraz innych leków i preparatów farmaceutycznych. Badanie może być wykonane w dowolnej porze roku, także w przypadku uczuleń sezonowych. Na badanie można zgłaszać się w godzinach pracy laboratorium.

Bogata oferta alergenów pozwala na precyzyjną identyfikację uczulenia na powszechne czynniki: pyłki traw, drzew, chwastów, roztocza kurzu domowego, naskórki zwierząt, zarodniki pleśni, alergeny pokarmowe (np. mleko, jajo kurze, owoce, warzywa, orzechy, zboża), jady owadów, antybiotyki, alergeny zawodowe (np. lateks).

Pyłek brzozy jest jedną z najczęstszych przyczyn objawów okresowego alergicznego nieżytu nosa, zapalenia spojówek i atopowej astmy pyłkowej. Uczulenie na główny alergen pyłku brzozy (Bet v 1) dotyka ponad 100 milionów ludzi. Alergeny pojawiają się w powietrzu głównie na przełomie kwietnia i maja. Jeden kwiat brzozy jest w stanie wytworzyć nawet ponad 20 tysięcy ziaren pyłku. Lotne pyłki mogą przemieszczać się z wiatrem na duże odległości. Wykazano, że brzozy rosnące na miejskich terenach w okolicy ruchliwych ulic wytwarzają więcej alergenów w porównaniu do drzew rosnących z dala od ruchu aut.

Alergia na chwasty to sezonowa reakcja układu odpornościowego, objawiająca się głównie kichaniem, wodnistym katarem, kaszlem oraz łzawieniem, pieczeniem i zaczerwieniem oczu. Najsilniej uczulają bylica, babka lancetowata, ambrozja i pokrzywa, a okres ich pylenia przypada na lato i wczesną jesień (lipiec-wrzesień). Alergia na chwasty może być trudna do zdiagnozowania ze względu na częste uczulenie na wiele alergenów oraz niejednoznaczny wywiad z powodu nakładania się okresów kwitnienia z innymi pyłkami, takimi jak brzoza i trawa. Możliwa jest również  reaktywność  krzyżowa między różnymi gatunkami chwastów, jeśli są one blisko spokrewnione botanicznie.

Alergen pyłku tymotki łąkowej jest najlepiej poznanym alergenem pyłku traw. Badania wykazały, że poszczególne gatunki traw strefy umiarkowanej są tak blisko ze sobą spokrewnione oraz że alergeny zawarte w ich ziarnach pyłku mają prawie identyczną budowę (zgodność sekwencji aminokwasów sięga nawet 95%). W związku z tym w środowisku naukowym uważa się, że alergeny pyłku tymotki łąkowej mogą być uniwersalnym markerem do diagnostyki i odczulania chorych z alergią na pyłek traw strefy umiarkowanej. Osoby uczulone na pyłek tymotki łąkowej i pyłki traw powinny unikać spożywania miodów wielokwiatowych – w badaniach miodów wykazano obecność ziarna pyłków traw.

Alergia na pyłki pod koniec zimy bardzo często jest mylona z przeziębieniem. Luty i marzec to czas wczesnego pylenia niektórych drzew, szczególnie gdy zima jest łagodna. Leszczyna, topola i olsza to główni sprawcy alergii na pyłki w okresie późnej zimy.  Stężenie pyłku może być bardzo wysokie na terenach podmiejskich, a w dużych aglomeracjach miejskich – w pobliżu parków i ogródków działkowych. Pyłek leszczyny pojawia się w powietrzu jako pierwszy – zwykle w trzeciej dekadzie stycznia. Jednak gdy zima nie jest mroźna pylenie leszczyny może zacząć się nawet w pierwszej dekadzie miesiąca.

Wczesnoletnia pyłkowica to sezonowa alergia, często wywoływana przez pyłki traw i chwastów. Jej szczyt przypada na okres od maja do sierpnia, powodując objawy takie jak kichanie, swędzenie oczu i zatkany nos. Sezon pylenia traw pokrywa się z sezonem pylenia chwastów, takich jak babka lancetowata, ambrozja, pokrzywa zwyczajna w większości regionów Europy. Pyłek żyta wykazuje silne właściwości alergogenne. Sprzyja temu agresywność jego alergenów, szerokie rozpowszechnienie tego gatunku zboża w otoczeniu człowieka i wysokie stężenie pyłków w powietrzu w okresie kwitnienia.

Pyłkowica późnego lata to sezonowa alergia wziewna, która występuje najczęściej od połowy lipca do końca września (czasem do października), powodując objawy takie jak kichanie, swędzenie oczu i zatkany nos. Główną przyczyną objawów w tym okresie są pyłki chwastów.

Przyczyną alergii na pleśń jest nadwrażliwość na zarodniki grzybów, które łatwo unoszą się w powietrzu i mogą być wdychane. Ekspozycja na zarodniki grzybów jest szczególnie wysoka w okresie letnio-jesiennym, choć mogą uczulać prawie przez cały rok.  Pleśń występuje na zewnątrz, m.in. w glebie, opadłych liściach i na gnijących roślinach, a także wewnątrz pomieszczeń, takich jak łazienki, kuchnie, piwnice, drewniane domy letniskowe, altanki czy sauny,  gdzie duża wilgotność i niewystarczająca wentylacja sprzyja jej rozwojowi. Pacjenci z nadwrażliwością na pleśń muszą wystrzegać się spożywania serów pleśniowych, mocno suszonych wędlin i kiełbas, szampana, wina (szczególnie domowe). Ponadto w swoim otoczeniu powinni zadbać o donice z kwiatami, akwaria, klimatyzatory, nawilżacze powietrza. Nie zaleca się również prac w ogrodzie, grabienia liści i resztek trawy.

Dwa gatunki roztoczy kurzu domowego D. pteronyssinus i D. farinae stanowią główne źródło białek uczulających, które są odpowiedzialne za choroby alergiczne u ludzi, takie jak przewlekły nieżyt nosa, astmę oskrzelową oraz atopowe zapalenie skóry. Alergia na roztocza kurzu domowego jest „alergią całoroczną”. Jednak obserwuje się zaostrzenie objawów choroby w nocy i nad ranem (roztocza bardzo chętnie bytują w pościeli) oraz w okresie jesienno-zimowym (w sezonie ogrzewania mieszkań). Uruchomienie centralnego ogrzewania w budynkach powoduje unoszenie kurzu wraz z podgrzanym powietrzem, co daje korzystne warunki do ekspozycji na nagromadzony alergen. Diagnostyka oparta na komponentach jest pomocna w udoskonaleniu leczenia pacjenta i ułatwieniu określenia najwłaściwszej swoistej immunoterapii alergenowej.

Alergia na białka mleka krowiego zwykle ujawnia się w okresie wczesnodziecięcym. Dotyczy ok. 2-3 % niemowląt. Po orzeszkach ziemnych i orzechach, mleko stanowi trzecią przyczynę reakcji anafilaktycznej na pokarm. Spektrum objawów alergii na białka mleka krowiego jest bardzo szerokie. Często są to reakcje pokarmowe (biegunki, zaparcia, wymioty, wzdęcia, bóle brzucha), a także zmiany skórne takie jak pokrzywka, świąd czy zaostrzenie zmian atopowych. Wraz z wiekiem może rozwinąć się tolerancja na mleko krowie.

Jajo kurze to źródło wysokowartościowych białek, lipidów, mikroelementów (cynk, żelazo, magnez, wapń, potas) i ważnych witamin (B12, B2, A, D, E). Poszczególne składniki jaja wykazują właściwości immunomodulujące, przeciwdrobnoustrojowe, przeciwadhezyjne, obniżające ciśnienie, antyoksydacyjne oraz przeciwnowotworowe. Jest podstawowym składnikiem odżywczym diety, ale też drugą co do częstości przyczyną alergii pokarmowej u dzieci. Ponadto może być czynnikiem rekacji anafilaktycznych, które stanowią zagrożenie dla zdrowia i życia pacjenta. Nadwrażliwość na jajo kurze jest częstsze u dzieci cierpiących na atopowe zapalenie skóry (AZS) oraz u dzieci z alergią na mleko krowie. U pacjentów może z czasem rozwinąć się tolerancja na jaja kurze. Zazwyczaj ma to miejsce ok. 3 roku życia, jednak u części chorych nadwrażliwość może nadal występować. Hasan i wsp. wykazali, że wysoki poziom swoistych IgE dla jaja kurzego może źle rokować, ponieważ związany jest on zazwyczaj z postacią „przetrwałej” nadwrażliwości na jajko.

Osa pospolita (Vespula vulgaris)  jest owadem błonkoskrzydłym. Osa występuje niemal na wszystkich kontynentach, z wyjątkiem Antarktydy. W Polsce jest gatunkiem występującym pospolicie. Można spotkać ją zarówno na wsi, jak i w mieście. Osy budują gniazda w ziemi albo na strychach i pod dachami. Mogą użądlić bez oczywistej przyczyny. Użądlenie jest jedną z najczęstszych przyczyn anafilaksji zarówno u dorosłych jak i u dzieci. Objawy alergiczne mogą mieć charakter miejscowy oraz uogólniony. Grupami podwyższonego ryzyka wystąpienia nadwrażliwości na białka jadu osy są osoby mieszkające w pobliżu sadów, sprzedawcy owoców, wyrobów cukierniczych, strażacy, ogrodnicy i  rolnicy. Na podstawie dotychczas przeprowadzonych badań klinicznych wiadomo, że istnieją pewne predyspozycje, które wpływają na ciężkość reakcji uczuleniowej na jad owadów błonkoskrzydłych. Należą do nich m. in.: wiek, choroby układu krążenia, przyjmowane leki, głównie β-blokery i ACE inhibitory, mastocytoza oraz podwyższony poziom tryptazy w surowicy. Próbki krwi służące do oznaczeń przeciwciał przeciw jadom ImmunoCAP, powinny być pobrane w trakcie wystąpienia objawów, bądź zaraz po ich ustąpieniu, najlepiej nie później niż 6 miesięcy  po ekspozycji na alergen.

Pszczoła miodna (Apis mellifera)  jest owadem błonkoskrzydłym, znanym z wyjątkowej roli w zapylaniu i produkcji miodu i wosku pszczelego. Użądlenie jest jedną z najczęstszych przyczyn anafilaksji zarówno u dorosłych jak i u dzieci. Objawy alergiczne mogą mieć charakter miejscowy oraz uogólniony. Grupami podwyższonego ryzyka wystąpienia nadwrażliwości na białka jadu pszczelego są pszczelarze, osoby mieszkające w pobliżu pasiek i sadów, sprzedawcy owoców, wyrobów cukierniczych, strażacy, ogrodnicy i  rolnicy. Pacjenci uczuleni na jad pszczoły miodnej powinni szczególnie uważać na produkty z miodów pszczelich, ponieważ wiele komponent alergenowych z jadu pszczoły zidentyfikowano w miodzie, propolisie i mleczku pszczelim, które są powszechnie wykorzystywane do produkcji kosmetyków.Na podstawie dotychczas przeprowadzonych badań klinicznych wiadomo, że istnieją pewne predyspozycje, które wpływają na ciężkość reakcji uczuleniowej na jad owadów błonkoskrzydłych. Należą do nich m. in.: wiek, choroby układu krążenia, przyjmowane leki, głównie β-blokery i ACE inhibitory, mastocytoza oraz podwyższony poziom tryptazy w surowicy. Próbki krwi służące do oznaczeń przeciwciał przeciw jadom ImmunoCAP, powinny być pobrane w trakcie wystąpienia objawów, bądź zaraz po ich ustąpieniu, najlepiej nie później niż 6 miesięcy  po ekspozycji na alergen.

Dotychczas stwierdzonymi dodatkowymi czynnikami ryzyka u pszczelarzy są: objawy alergiczne ze strony górnych dróg oddechowych występujące podczas pracy w pasiece, staż pracy w pasiece, liczba użądleń otrzymywanych rocznie (ciężkie reakcje alergiczne dotyczą głównie pszczelarzy rzadko żądlonych, tj. mniej niż 10-25 razy w roku, natomiast pszczelarze otrzymujący 200 i więcej użądleń rocznie praktycznie nie prezentują żadnych objawów ogólnych), sezonowość (bardziej nasilone reakcje na początku niż na końcu sezonu pszczelarskiego).