Definicja niepłodności wg WHO mówi że jest to niezdolność do zajścia w ciążę lub spłodzenia dziecka, w ciągu 12 miesięcy regularnego współżycia (3-5 razy w tygodniu) bez zastosowania jakichkolwiek metod antykoncepcji. Jest to obecnie bardzo częsty problem młodych par. Epidemiologicznie problem bezpłodności w Polsce dotyczy 10 – 20% par w wieku reprodukcyjnym tzn około 1,5 mln par. Bezskuteczne roczne oczekiwanie na ciążę jest wskazaniem do rozpoczęcia diagnostyki, która zawsze powinna dotyczyć obojga partnerów. Kobiety stają się mniej płodne wraz z wiekiem i tak są fizjologicznie zaprogramowane odwlekanie momentu poczęcia wpływa na zmniejszenie szans jej powodzenia, bardzo przydatnym badaniem w ocenie rezerwy jajnikowej jest badanie poziomu AMH. Płodność mężczyzny zdrowego zachowana jest do późnego wieku z tym że liczba plemników z wiekiem ulega również obniżeniu .Należy pamiętać, że bezpłodność występuje z taką samą częstotliwością zarówno u kobiet jak i mężczyzn.

Czynniki zależne od kobiety

Czynniki zależne od mężczyzny

  • Choroby ogólnoustrojowe (np. cukrzyca)
  • Choroby weneryczne
  • Choroby przysadki mózgowej (np. zespół Kallmanna)
  • Choroby jajników
  • Choroby jajowodów (np. endometrioza)
  • Choroby macicy (np. zespół Ashermana)
  • Choroby szyjki macicy (np. zwężenie szyjki)
  • Choroby pochwy
  • Autoimmunologiczne Genetyczne (np. zespół Turnera)
  • Choroby ogólnoustrojowe (np. cukrzyca)
  • Choroby jąder (np. żylaki powrózka nasiennego)
  • Autoimmunologiczne
  • Genetyczne (np. zespół Klinefeltera)
  • Narkotyki, alkohol, niektóre leki

W tym artykule pragnę przybliżyć problem niepłodności o podłożu immunologicznym oraz przedstawić narzędzia diagnostyczne pomocne w ich rozpoznaniu. W przypadku innych przyczyn niż autoimmunologiczne mamy w laboratorium wiele badań pomocnych w ich wykryciu, są to hormony płciowe , badanie nasienia, posiewy bakteriologiczne, mykologiczne, badania wirusologiczne. W przypadku niepłodności immunologicznej również dysponujemy swoistymi i specyficznymi analizami są to cztery rodzaje przeciwciał.

Czym jest niepłodność immunologiczna ? Mamy z nią do czynienia, gdy przeszkodą w zajściu w ciążę jest układ odpornościowy traktujący określone komórki jako wrogie i niszczący je przy pomocy przeciwciał. Jakie przeciwciała się wówczas pojawiają ?

Są to przeciwciała przeciw:

  • Plemnikom (ASA – anti-sperm antibodies)
  • Jajnikom (AOA – anti-ovarian antibodies)
  • Błonie przejrzystej (AZA – anti-zona pellucida antibodies)
  • Komórkom Leydiga jąder

Przypadki autoimmunologicznej reakcji opartej o aktywność przeciwciał odnotowuje się u 9-36% bezpłodnych par. U bezpłodnych mężczyzn mechanizm ten dotyczy około 8-21% przypadków. Z kolei występuje tylko u 0,9-4% płodnych par.(M.M Euroimmun)

Przeciwciała przeciw plemnikom ASA

Mogą być przyczyną niepłodności zarówno u mężczyzn (reakcja autoimmunologiczna) jak i u kobiet. U 20% niepłodnych par w wieku rozrodczym obserwuje się obecność ASA. Szanse zajścia w ciążę par, u których u mężczyzny lub kobiety występują przeciwciała przeciwplemnikowe, są o 38 % niższe. Przeciwciała przeciwplemnikowe mogą być rozpuszczone w ejakulacie lub mogą wiązać się do powierzchni plemników. U kobiet przeciwciała przeciwplemnikowe są obecne w surowicy, śluzie szyjki macicy, wydzielinie jajowodu lub w płynie pęcherzykowym. U mężczyzn, u których ponad 50% plemników jest opłaszczonych przeciwciałami przeciwplemnikowymi, obserwuje się wyraźną redukcję współczynnika płodności .Wazektomia to najczęstszy powód pojawienia się ASA (34-74% w surowicy, 38-60% w spermie).Przeciwciała przeciwplemnikowe wywierają heterogeniczny wpływ na zdolność plemników do zapłodnienia: interakcje plemnik-komórka jajowa – przeciwciała zapobiegają wiązaniu plemników z receptorami błony przejrzystej, zahamowanie ruchu postępowego plemników poprzez kotwiczenie ich do miceli śluzu (zjawisko bicia witki – shaking phenomenon), upośledzenie penetracji śluzu szyjkowego.

Przeciwciała przeciw błonie przejrzystej AZA

Osłona przejrzysta stanowi tworzoną przez glikoproteiny pozakomórkową macierz.Twór ten znajduje się pomiędzy komórką jajową a pęcherzykiem komórek nabłonkowych, które tworzą wieniec promienisty. Przeciwciała skierowane przeciwko białkom osłony przejrzystej utrudniają wiązanie plemników do komórki jajowej oraz jej penetrację, przez co utrudniają efektywny proces zapłodnienia.

Osłonka przejrzysta w mikroskopii immunofluorescencyjnej.

Osłonka przejrzysta w mikroskopii immunofluorescencyjnej.

Przeciwciała przeciw komórkom jajników AOA

Obecność przeciwciał przeciwjajnikowych w surowicy może być przyczyną niepłodności u kobiet. Obok przeciwciał przeciw osłonie przejrzystej, najczęściej obecne są przeciwciała przeciw antygenom jajnikowym. Zakłada się, że autoimmunologiczne podłoże choroby jest związane z wystąpieniem niektórych chorób idiopatycznych – zwłaszcza przy obecności innych chorób autoimmunologicznych, takich jak choroba Addisona, cukrzyca insulinozależna lub choroba Graves’a. W tych przypadkach, pierwotna niewydolność jajników może występować jako część autoimmunizacyjnej poliendokrynopatii. Przeciwciała przeciwjajnikowe mogą być skierowane przeciwko różnym antygenom jajników. Częstość występowania tych przeciwciał, u pacjentek z pierwotną niewydolnością jajników wykazujących obecność przeciwciał waha się między 20 a 60%. Przeciwciała przeciw jajnikom są odpowiedzialne zarówno za niepłodność jak i za nieudane próby zapłodnienia in vitro. Badanie poprzez pośrednią immunofluorescencję dowodzą, że niektóre AOA są specyficznie skierowane przeciwko komórkom tekalnym jajników. Przypadki niepłodności o podłożu immunologicznym z udziałem AOA wg różnych źródeł sięgają 5-79%.

Przeciwciała przeciw komórkom jąder

Komórki Leydig’a znajdują się w tkance łącznej jąder pomiędzy kanalikami nasiennymi. Ich rola polega na produkcji hormonu steroidowego: testosteronu, który odpowiada za rozwój męskich narządów płciowych podczas okresu dojrzewania, jak równie utrzymanie funkcji nabłonka w kanalikach nasiennych. Przeciwciała przeciwko komórkom Leydig’a mogą powodować niewydolność gonad. Objawem upośledzenia funkcji gonad jest brak fazy dojrzewania płciowego, dlatego symptomy choroby po raz pierwszy dostrzegane są u nastolatków.

Strategia diagnostyki niepłodności:

Podsumowując: przeciwciała przeciwko strukturom biorących udział w procesie reprodukcji są częstym powodem bezpłodności oraz trudności w staraniu się o potomstwo. Procesy autoimmunologiczne mogą być przyczyną niepowodzeń w procesie zapłodnienia in-vitro i przy obserwowaniu takich sytuacji powinien ten czynnik być wykluczony. Skuteczne leczenie przypadków niepłodności opiera się na znalezieniu jej przyczyny jak w wypadku każdej choroby, wówczas pacjenci mają największe szanse na ich wyleczenie .

W naszym laboratorium dostępne są metody diagnostyki przeciwciał zarówno w surowicy jak i w spermie (p.c. anty-plemnikowe). Pracujemy w opraciu o metody referencyjne w autoimmunologii tzn immunofluorescencję ( system niemieckiej firmy Euroimmun) , taka pracownia funkcjonuje w Medice od 2009 roku a zakres badań oprócz diagnostyki niepłodności obejmuje również choroby z zakresu reumatologii i gastroenterologii . I co najważniejsze w naszym laboratorium wydawane są wyniki podające miano przeciwciał co umożliwia monitorowanie skuteczności leczenia pacjentów.

Agnieszka Flont
specjalista laboratoryjnej diagnostyki medycznej
Medica laboratorium Radom

Newsletter

Zapisz się do Naszej listy kontaktowej, aby raz w tygodniu otrzymywać aktualności z Naszej strony, oraz informacje o najnowszych Promocjach!

Dziękujemy za zapisanie się do Neszego Newslettera!